Har bir xodim bilishi kerak bo‘lgan 10 muhim mehnat huquqi

1. Mehnat shartnomasi majburiymi va u qachon tuziladi?

• Javob: Ha, majburiy. Mehnat shartnomasi xodim ishga qabul qilinayotganda, u haqiqatda ishga kirishish kunidan kechiktirmay, yozma shaklda, ikki nusxada tuziladi va ikki tomon imzolaydi. Shartnoma tuzilmasdan ishlatish qonunga ziddir.

2. Sinov muddati qancha muddatga tayinlanishi mumkin?

• Javob: Dastlabki sinov muddati 3 oydan, tashkilot rahbarlari va ularning o‘rinbosarlari, bosh hisobchilar uchun esa 6 oydan oshib ketishi mumkin emas. Homilador ayollar, 3 yoshga to‘lmagan bolasi bor ayollar va oliygohni bitirib 3 oy ichida birinchi bor ishga kirayotganlar uchun sinov muddati belgilanmaydi.

3. Xodim o‘z xohishi bilan ishdan bo‘shamoqchi bo‘lsa, qancha vaqt oldin ogohlantirishi kerak?

• Javob: Xodim mehnat shartnomasini bekor qilish haqida ish beruvchini kamida 2 hafta (14 kun) oldin yozma ravishda ogohlantirishi shart. Tashkilot rahbarlari uchun bu muddat 2 oyni, sinov muddatidagi xodimlar uchun esa 3 kunni tashkil qiladi.

4. Ish vaqtining haftalik normasi qancha?

• Javob: Mehnat qonunchiligiga ko‘ra, xodim uchun normal ish vaqtining muddati haftasiga 40 soatdan ortiq bo‘lishi mumkin emas. 5 kunlik ish haftasida kunlik ish vaqti 8 soat, 6 kunlikda esa 7 soatdan oshmasligi kerak.

5. Ish haqi ushlab qolinishi yoki kechiktirilishi mumkinmi?

• Javob: Xodimning yozma roziligisiz ish haqidan ushlab qolish taqiqlanadi (sud qarorlari va qonunda belgilangan majburiy holatlar bundan mustasno). Ish beruvchi aybi bilan ish haqi kechiktirilsa, unga kompensatsiya to‘lanishi belgilangan.

6. Yillik asosiy mehnat taʼtilining eng kam muddati qancha?

• Javob: Xodimlarga beriladigan yillik asosiy mehnat taʼtilining eng kam muddati 21 kalendar kunini tashkil etadi. Taʼtil davrida xodimning ish joyi (lavozimi) va o‘rtacha ish haqi saqlanib qoladi.

7. Ish beruvchi xodimni o‘z tashabbusi bilan qachon ishdan bo‘shatishi mumkin?

• Javob: Ish beruvchi mehnat shartnomasini faqat asosli sabablar bo‘lganda (tashkilot tugatilsa, shtat qisqarsa, xodim o‘z vazifalarini muntazam yoki bir marta qo‘pol ravishda buzsa, malakasi yetmasa) bekor qilishi mumkin. Bunda ko‘pincha kasaba uyushmasi roziligi va oldindan ogohlantirish talab etiladi.

8. Intizomiy jazo choralari sifatida nimalar qo‘llanishi mumkin?

• Javob: Mehnat intizomini buzganlik uchun faqat 3 xil jazo chorasi mavjud: Hayfsan, o‘rtacha oylik ish haqining 30% (ayrim hollarda 50%) gacha miqdorda jarima va mehnat shartnomasini bekor qilish. Ushbu choralardan tashqari boshqa jazolarni (masalan, maoshni mutlaqo bermaslik yoki kamsitish) qo‘llash noqonuniydir.

9. Xomilador yoki bolasi bor ayollar qanday imtiyozlarga ega?

• Javob: Homilador ayollarni va 3 yoshga to‘lmagan bolasi bor ayollarni ish beruvchi tashabbusi bilan ishdan bo‘shatish taqiqlanadi (tashkilot to‘liq tugatilgan holatlar bundan mustasno). Shuningdek, ularni tungi ishlarga, ishdan tashqari ishlarga va dam olish kunlaridagi ishlarga jalb qilishga yo‘l qo‘yilmaydi.

10. Mehnat daftarchasi qanday yuritiladi?

• Javob: Hozirgi kunda O‘zbekistonda "Elektron mehnat daftarchasi" tizimi (Yagona milliy mehnat tizimi — YAMMT) amal qiladi. Xodim bilan tuzilgan mehnat shartnomasi, lavozim o‘zgarishlari va ishdan bo‘shash holatlari ish beruvchi tomonidan ushbu elektron tizimga majburiy tartibda kiritib boriladi.